Sorg barna

Sorg barna eftir aldri

Sorgarviðbrögð barna og skilningur þeirra á lífi og dauða fara að mestu eftir aldri þeirra.

0-3 ára upplifa börn dauðann sem missi, aðskilnað eða að vera yfirgefin. Þau hafa hins vegar ekki skilning á endanleika dauðans.

3-6 ára börn eru þess fullviss að allt sé tímabundið og hægt sé að færa allt til betri vegar. Hugsun þeirra er draumórafull og þau ímynda sér að hugsanir þeirra og langanir geti leitt til þess sem hugur þeirra stendur til. Þau geta t.a.m. álitið sig eiga sök á dauða ástvinar en einnig getur þessu verið öfugt farið, þ.e. að þau geta talið að þau geti lífgað einhvern við með því að vera sérlega góð eða óska þess nógu heitt.

6-8 ára börn byrja að skilja endanleika dauðans. Þau sjá hann hins vegar mest sem afleiðingu einhverskonar slysa eða vegna öldrunar. Oft hafa þau mikinn áhuga á atburðarásinni sem leiddi til dauða og velta fyrir sér hvað taki við eftir að fólk deyr.

Eftir 9 ára aldur gera börn sér grein fyrir því að dauðinn táknar endalok og ekki er hægt að snúa frá honum. Þau gera sér grein fyrir því að allir deyja, líka þau sjálf. Á þessum aldri fara börn að sýna fullorðinslegri viðbrögð við missi og sorg.

Sorgarviðbrögð barna

Börn sem verða fyrir áföllum og sorg sýna ekki alltaf dæmigerð sorgarviðbrögð þar sem sorg þeirra er einstök og tengist mjög þroska þeirra. Ungt barn sem verður fyrir missi þarf oft að endurvinna sorgina á nýju þroskastigi. Þess vegna tekur sorgin sig oft upp aftur hjá börnum, jafnvel alveg fram á fullorðinsár.

Sorg barna er því mjög vandmeðfarin og krefst þess að við hin fullorðnu séum undir það búin að hún brjótist fram þegar barnið fæst við krefjandi þroskaverkefni eins og að byrja í skóla og á unglingsárum. Við verðum líka að vera viðbúin því að allar breytingar á högum barna geti hrundið af stað sorgarviðbrögðum og úrvinnslu sorgar.
Börn sem orðið hafa fyrir sorg eða áföllum geta sýnt óeðlilega hegðun, dregist aftur úr í námi og þroska og sýnt ýmis líkamleg einkenni og frávik.

Líkamleg einkenni barna í sorg geta verið:

Dofi – það er yfirleitt fyrsta viðbragð við áfalli – að dofna upp. Barninu finnst það ekki geta hreyft sig og öll hugsun virðist stöðvast.
Andþyngsli – barninu finnst eins og hálsinn herpist saman og það geti ekki náð andanum almennilega nema með stunum og andvörpum.
Svefntruflanir – barnið á erfitt með að sofna og vaknar oft á nóttunni, jafnvel grátandi eða ofsahrætt.
Þreyta – svefnerfiðleikar taka sinn toll og sorgin er orkufrek þannig að barnið getur virst síþreytt.
Breyting á matarlyst – barnið er algerlega lystarlaust eða dettur í sælgæti og snakk þótt það hafi ekki lyst á mat.
Magaverkur – barninu finnst vera hnútur í maganum og finnst jafnvel að það þurfi að kasta upp.
Höfuðverkur – barnið kvartar um verki í höfðinu oft framan til og til hliðanna en einnig getur verkurinn lýst sér sem þungi og ljósfælni.
Næturþvaglát – barnið getur farið að pissa undir aftur jafnvel þótt það hafi löngu hætt því.
Verkir – barnið getur fundið til verkja hér og þar um líkamann eða verið ,,alverkja“.

Tilfinningaleg einkenni barna í sorg geta verið:

Mikið tilfinningalegt uppnám eins og reiði og pirringur án sýnilegs tilefnis.

Aðskilnaðarkvíði – barninu líður illa þegar foreldri eða þeir sem annast það verða að skiljast við það vegna vinnu og skóla.
Hræðsla um að aðrir nákomnir muni einnig deyja – barnið getur fyllst ofsahræðslu um að foreldri þess eða systkini deyi.
Miklar hugsanir um dauðann – barnið veltir sér mikið upp úr hvernig fólk deyr, hvað gerist þegar það deyr og hvað verður um það eftir að það er dáið.
Námsörðugleikar – barnið á erfitt með að einbeita sér og ljúka verkefnum sem fyrir það eru lögð.
Samviskubit – barninu getur fundist það eiga einhverja sök á dauða ástvinar vegna einhvers sem það gerði eða gerði ekki.
Skólakvíði – barnið treystir sér illa til að stunda skólann – m.a. vegna aðskilnaðarins frá foreldri og heimili og þess hversu berskjaldað það er í samvistum við skólafélagana og kennarana. Barnið vill e.t.v. helst bara vera í öryggi heimilisins.
Óyndi (þunglyndi) – barnið virðist ekki geta glaðst yfir neinu, finnur ekki upp á neinu að gera og getur setið og horft í gaupnir sér tímunum saman. Það bregst ennfremur illa við öllum tilraunum til samneytis.

Hegðunarleg einkenni barna í sorg geta verið:

Öll þessi viðbrögð geta verið eðlileg og þau geta komið upp á mismunandi tímum í þroskaferli barnsins, staðið mislengi og gengið í bylgjum.

Afturhvarf í þroska – barnið getur farið að tala barnamál aftur eða pissa í buxurnar.
Tilfinningalegt ofurnæmi – minnstu atriði, eins og að sjá annað barn skammað, geta komið barninu til að gráta eða verða hrætt.
Stælar – barnið felur tilfinningar sínar bak við forherta framkomu, brúkar kjaft við kennara og aðra sem reyna að komast bak við grímuna eða stjórna því.
Skapofsaköst – barnið bregst illa við boðum og bönnum og getur þá öskrað eða jafnvel skemmt hluti og meitt einhvern.
Áhugaleysi – barnið sýnir engan áhuga á fólki, áhugmálum eða félagslegum athöfnum sem það tók áður þátt í.
Athyglisþörf – barnið hangir utan í foreldri og kennurum og tekur upp á ýmsu til að fá athygli þeirra og annarra í kringum sig, t.d. með því að trufla kennslu kennara, símtöl foreldra o.fl.
Hræðsla við einveru – barnið getur t.a.m. ekki verið eitt heima, jafnvel þótt það sé orðið stálpað og hafi getað verið eitt heima áður en það varð fyrir áfallinu.
Afbrot, s.s. að stela – barnið fyllist spennu við að brjóta af sér og finnur þannig tilfinningu fyrir lífinu sem því tekst e.t.v. ekki með öðru móti. Oft er þar undirliggjandi ósk um að það náist til að það fái meiri athygli.

Óeðlileg sorg barna

Þótt flest viðbrögð og hegðun séu eðlileg þegar barn hefur orðið fyrir áfalli og missi megum við ekki skella öllum útskýringum á líðan og hegðun barna á sorgina. Ef barn sem hefur orðið fyrir áfalli nær ekki að vinna úr sorg sinni festist það í sorgarferlinu og við tekur óeðlilegt ástand sem getur endað í mikilli sálrænni kreppu. Viðbrögð eins og magapína eða andarteppa geta líka átt sér líkamlega skýringu sem ekki tengist sorginni og barnið getur þurft á læknismeðferð að halda.

Sýni börn yfirdrifin sorgareinkenni í langan tíma er ástæða að ætla að þau ráði ekki við úrvinnslu sorgarinnar og þurfi faglega aðstoð.

Hvernig hjálpum við barni í sorg?

Orð Sigurðar Pálssonar, prests í Halllgrímskirkju, eiga vel við um viðbrögð við sorg barna:

„Barn sem glímir við vanda þarf hlýjan faðm, hlýtt hjarta og galopin eyru en munnurinn má gjarnan vera lítill.“

Það þýðir að barn sem orðið hefur fyrir áföllum og sorg þarf umfram allt öryggi, ástúð og tækifæri til að tjá tilfinningar sínar.

Þótt foreldrum finnist e.t.v. erfitt og sársaukafullt að þurfa aftur og aftur að svara spurningum barnsins um hinn látna og um dauðann, verða þeir að vera hreinskilnir og svara börnum af einlægni þegar þau vilja ræða málefni lífs og dauða. Eyða þarf misskilningi, sé hann til staðar, og gæta vel að orðalagi þegar rætt er um dauðann við börn svo að þau verði ekki óöruggari . Sé t.a.m. talað um að hinn látni hafi sofnað gæti barnið óttast að sofna af ótta við að deyja. Einnig hræðast mörg börn sjúkrahús af því að einhver sem þau þekktu dó þar og sjúkrahús eru því dauðastaðir en ekki staðir til að láta sér batna.

Ekki er víst að barnið vilji ræða málin þegar hinir fullorðnu vilja það. Því er mikilvægt að vera opinn og tilbúinn þegar barnið sýnir merki um að það vilji spjalla og gefa sér þá tíma til þess.

Ekki þröngva barninu til að takast á við áfallið á forsendum hinna fullorðnu. Barnið þarf að vinna sjálft með tilfinningar sínar á eigin forsendum. Það þýðir ekki að hinir fullorðnu eigi ekki að skipta sér af barninu heldur að þeir eigi að hlúa að því með hlýjum orðum, líkamlegri og andlegri nálægð og öryggi í umhverfi og athöfnum. Hlusta vel og vera til staðar.

Það er mikilvægt að daglegar athafnir og venjur haldist sem líkastar því sem vant er. Þegar barn missir foreldri sitt er mikilvægt að það foreldri sem eftir lifir rjúki ekki strax í að ganga frá munum hins látna, selja íbúðina og flytja. Það hjálpar við úrvinnslu sorgarinnar að hafa í kring um sig hluti sem minna á hinn látna og þýðingu hans fyrir eftirlifendur.

Einnig þarf áfram að sinna hversdagslegum hlutum eins og þvottum og matreiðslu og reyna hafa reglu á matar- og svefntímum þrátt fyrir sorgina.

Eigi sorgin sér aðdraganda, eins og mikil veikindi er mikilvægt að foreldrar ræði af hreinskilni um horfur og væntanlegar breytingar og leyfi barninu þannig að taka þátt í undirbúningnum og sorginni að svo miklu leyti sem þroski þess leyfir.

Börnum getur orðið mikið um að sjá fullorðið fólk gráta, sérstaklega þá sem sýna alltaf styrk. Því er mikilvægt að búa þau eins og kostur er undir það að þegar einhver deyr verði fólk sorgmætt og gráti og það sé gott fyrir fólk að gráta.

Fullvissa þarf barnið um að fullorðna fólkið annist það þótt það sé sorgmætt og barnið þarf að finna að það búi enn við ástúð þeirra sem eftir lifa.

Gleymið ekki snertingunni. Snerting er mikilvægasta tjáningarform sem við eigum og segir oft meira en þúsund orð. Barn sem er faðmað veit að það er elskað. Verið samt viðbúin því að barnið vísi snertingu frá sér meðan það er að átta sig á tilfinningum sínum. Það á sérstaklega við um unglinga – þeir vilja ekki sýna tilfinningar opinberlega og eru oft hræddir við að missa stjórn á sér.

Sorg er orkukrefjandi og því má heldur ekki gleymast að gefa börnunum hollan mat og sjá til þess að þau hvílist.

COMING SOON

wkrótce

Á heimasíðu Sorgarmiðstöðvar eru notaðar kökur (e. cookies). » meira